Wat zijn nanodeeltjes?

Nanodeeltjes zijn hele kleine deeltjes, met een grootte van 1 tot 100 nanometer (nm). Een nanometer is een miljardste meter. Ter vergelijking: een mensenhaar is ongeveer 80.000 nm dik.

Wat is er nou zo bijzonder aan nanodeeltjes?

Nano is wezenlijk anders dan mini en micro. Nanodeeltjes van een bepaalde stof hebben namelijk andere eigenschappen dan grotere deeltjes évan dezelfde stof. Een voorbeeld: goud is normaal geel en reageert niet of nauwelijks met andere stoffen. Op nanoschaal is goud blauw of rood, en is het wel reactief.
Het gaat bij nanomaterialen om twee soorten verschillen. Het eerste verschil is dat allerlei eigenschappen van een stof, zoals kleur en dichtheid, op nanoniveau kunnen afwijken vande 'normale'
eigenschappen. Het is zelfs zo dat er van één chemische stof heel veel verschillende soorten nanodeeltjes kunnen bestaan, met elk unieke eigenschappen en specifieke risico's. Het andere belangrijke verschil volgt uit een algemene meetkundige wet: het oppervlak van kleine dingen is relatief groot ten opzichte van hun inhoud. Zo heb je veel meer verf nodig om de wanden, vloeren en plafonds van tien kleine kamers te schilderen dan die van één grote zaal met dezelfde inhoud. Als gevolg van deze
wetmatigheid zitten in nanomaterialen véél meer moleculen aan de oppervlakte ('de wand') dan in gangbare materialen. Daardoor zijn nanomaterialen reactiever: ze hebben een sterkere neiging
chemische reacties aan te gaan met andere stoffen.

Wat is nanotechnologie?

Nanotechnologie is de ontwikkeling van nieuwe structuren, verbindingen en systemen op het niveau van atomen en moleculen. Het is een vrij recente ontwikkeling in wetenschap en techniek waarvan veel wordt verwacht.

Wat zijn voorbeelden van nanodeeltjes?

Vooral de minerale nanodeeltjes staan ter discussie. Minerale nanodeeltjes worden in de praktijk vooral gemaakt van metalen, metaaloxiden en koolstof. Voorbeelden daarvan zijn:

Titaandioxide (TiO2)

Deze stof is als nanodeeltje kleurloos en wordt gebruikt in cosmetica, zelf-reinigende ramen en verven.

Zinkoxide (ZnO)

Deze stof is als nanodeeltje kleurloos wordt wel gebruikt in cosmetica

Nanozilver

Nanozilver wordt veel toegepast in producten met antibacteriële werking, bijvoorbeeld sokken, wasmachines en koelkasten, maar ook in cosmetica.

Koolstof nanobuisjes

Koolstof nanobuizen worden onder andere toegepast om materialen te versterken, bijvoorbeeld in sommige tennisrackets en onderdelen van auto's en elektronica.

Buckyball (fullerenen)

Ook een koolstof molecuul, maar dan in de vorm van een 'voetbal'. Wordt experimenteel gebruikt in 'plastic' zonnecellen en geneesmiddelen.

Cerium oxide

Stof die in het buitenland wordt toegepast in autobrandstof.

Silica (siliciumdioxide)

Deze stof wordt toegepast in sommige soorten cement en beton en in poeders die worden gebruikt in de geneesmiddelen en voedingsindustrie.

LET OP: als één van deze stoffen in een product wordt gebruikt, zijn het niet altijd nanodeeltjes! Er worden namelijk ook grotere deeltjes van dezelfde stof gebruikt in producten.

In welke producten zitten nanodeeltjes?

Er zijn inmiddels honderden producten op de markt waar nanodeeltjes in verwerkt zijn. Ze kunnen bijvoorbeeld zitten in voedsel, verpakkingsmateriaal, mobiele telefoons, wasmiddelen, brillen, speelgoed, tennisballen en -rackets, koelkasten, wasmachines en schoonmaakmiddelen. Indien de deeltjes biologisch afbreekbaar zijn, of als ze vast zitten in het product, zijn er weinig risico's voor mens of natuur. Maar er zijn ook veel producten waarin 'losse' nanodeeltjes verwerkt zitten die moeilijk afbreekbaar zijn, zoals in cosmetica en kleding. Zie de lijst van het Amerikaanse Woodrow Wilson Institute voor een compleet overzicht.

Enkele concrete voorbeelden:

Cosmetica

Nanodeeltjes titaniumdioxide en zinkoxide in anti-zonnebrandmiddelen, foundations en lippenstift met SPF absorberen schadelijke UV-stralen, zodat deze niet in de huid kunnen dringen.

Kleding

Door kleding of schoenen een beschermende laag te geven met nanodeeltjes, krijgen vuil en water geen vat, terwijl de stoffen wel hun ademend vermogen behouden. Sokken met nanozilver hebben een antibacteriële werking, die nare zweetluchtjes bestrijdt.

Sport

Naast sportkleding met nanodeeltjes (zie vorige kopje) bestaan er tennisballen met aan de binnenkant een speciale laag van nanoklei. Hierdoor zijn ze beter luchtdicht en verliezen ze dus minder snel hun veerkracht. Maar er zijn nog veel meer toepassingen. Zo zijn tennisrackets met koolstof nanobuisjes sterker dan rackets zonder deze buisjes, golfballen met nanodeeltjes vliegen verder en nanowax laat ski's beter glijden.

Glas

Vensterglas, tegels en douchecellen kunnen een afwerklaag van nanodeeltjes krijgen, waardoor ze water- en vuilafstotend worden.

Auto's

In sommige auto's worden nanodeeltjes gebruikt in de carrosserie, om de auto's te versterken. Ook wordt er soms krasbestendige nanolak toegepast.

Hoe zie ik of er nanodeeltjes in mijn product zitten?

Er is geen wettelijke plicht om de aanwezigheid van nanodeeltjes op de verpakking te vermelden. En wanneer in de productnaam nano wordt gebruikt wil dit niet altijd zeggen dat er nanodeeltjes in het product zitten. Soms is het mogelijk om van de verpakking wat wijzer te worden. Nanodeeltjes in cosmetica zijn vaak titaniumdioxide of zilver. U kunt dit op de ingrediëntenlijst terugvinden. Maar niet alle titaniumdioxide- of zilver zijn ook echt nanodeeltjes. Pas wanneer de deeltjes kleiner als 100 nanometer zijn wordt er gesproken van nanodeeltjes. Titaniumdioxide in zonnebrandcrème zijn bijvoorbeeld vaak nanodeeltjes. Titaniumdioxide in tandpasta is meestal niet.